کیست تخمدان یکی از مشکلات شایع در میان زنان در سنین باروری بوده که بدون علائم یا با نشانه هایی آزاردهنده همراه است. این کیست ها کیسه هایی پر از مایع بوده که روی یا داخل تخمدان ها شکل می گیرند. اما آیا همه کیست های تخمدان خطرناک هستند؟ چگونه میتوان تفاوت میان کیست های خوش خیم و کیست های نگران کننده را تشخیص داد؟ آیا وجود کیست تخمدان بر باروری تاثیر می گذارد؟ در ادامه به بررسی کامل کیست تخمدان، انواع مختلف آن، علائم، علل بروز، روشهای تشخیص و درمان این عارضه می پردازیم پس با ما همراه باشید.
کیست تخمدان چیست؟
کیست تخمدان یک کیسه پر از مایع بوده که در داخل یا روی سطح تخمدان ایجاد می شود. این کیست ها خوش خیم و بدون علائم خاصی هستند و در بسیاری از زنان در سنین باروری دیده می شوند. بیشتر کیست های تخمدان به طور طبیعی در طول چرخه قاعدگی تشکیل می شوند و بدون درمان خاصی طی چند هفته یا چند ماه از بین می روند. با این حال، در برخی موارد ممکن است کیست ها بزرگ یا پاره شوند یا باعث درد، اختلال در قاعدگی و حتی مشکلات باروری شوند.
علائم کیست تخمدان
لازم به ذکر است علائم کیست تخمدان به نوع، اندازه و محل قرارگیری کیست متفاوت می باشد. بسیاری از کیست ها بدون علائم بوده و به صورت اتفاقی در سونوگرافی کشف می شوند اما برخی از آنها علائمی ایجاد می کنند که در ادامه به برخی از مهمترین علائم آن اشاره می نماییم:.
- نفخ یا ورم شکم
- قاعدگی های نامنظم
- درد هنگام نزدیکی جنسی
- احساس نیاز مکرر به ادرار
- احساس پری یا فشار در شکم
- افزایش یا کاهش وزن بی دلیل
- درد در ناحیه پایین شکم یا لگن
- مشکل در تخلیه کامل مثانه یا روده
- تهوع یا استفراغ در مواردی مانند پیچ خوردگی کیست
علائم کیست تخمدان در دختران
در دختران قبل از شروع رابطه جنسی یا در دوران نوجوانی، تشخیص کیست سخت تر بوده اما علائم زیر نشانه ای از وجود کیست می باشد.
- نفخ یا سنگینی شکم
- قاعدگی های نامنظم یا دردناک
- تاخیر در شروع اولین قاعدگی در برخی موارد
- احساس توده یا برآمدگی در شکم در موارد نادر
- درد شکم یا لگن به ویژه در سمت راست یا چپ پایین شکم
دلایل بروز کیست تخمدان
کیست تخمدان یکی از مشکلات شایع و گاهی نگران کننده در سلامت زنان بوده که در هر سنی از زندگی باروری ایجاد می شود. در بیشتر موارد این کیست ها خوش خیم و بدون علائم بوده اما گاهی نشانه هایی مانند درد لگن، اختلالات قاعدگی یا مشکلات باروری ایجاد می کنند. اما چه عواملی باعث بروز این کیستها میشوند؟ در ادامه به دلایل اصلی ایجاد کیست تخمدان اشاره می نماییم:
- سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
- باقی ماندن جسم زرد در اوایل بارداری
- استفاده از داروهای محرک تخمک گذاری
- عوامل ژنتیکی (کیست درموئید یا مادرزادی)
- عدم تعادل هورمون های جنسی (استروژن و پروژسترون)
- عفونت های لگنی که به تخمدان یا لوله های فالوپ گسترش یافته اند
- اختلال در روند طبیعی تخمک گذاری (مانند عدم پاره شدن فولیکول)
انواع کیست تخمدان
کیست های تخمدان دارای انواع مختلفی بوده که به دو دسته کلی تقسیم می شوند که در ادامه انواع رایج آنها را معرفی خواهیم کرد.
کیست های فولیکولی
این کیست ها شایع ترین نوع کیست های تخمدانی عملکردی هستند و زمانی ایجاد می شوند که فولیکول تخمک در تخمدان رشد می کند اما موفق به آزادسازی تخمک نمی شود. به جای اینکه فولیکول پاره شود و تخمک را رها کند، همچنان به رشد ادامه می دهد و با مایع پر می شود. این کیست ها بدون علائم بوده و طی چند هفته بدون درمان خاصی ناپدید می شوند.
کیست های کورپوس لوتئوم
بعد از آزاد شدن تخمک در فرآیند تخمک گذاری، فولیکول به جسم زرد یا کورپوس لوتئوم تبدیل می شود. اگر این جسم زرد به جای تحلیل رفتن پر از مایع یا خون شود، کیست کورپوس لوتئوم تشکیل می شود. این نوع کیست بدون درد بوده اما گاهی بزرگ یا پاره شده و باعث درد ناگهانی یا خونریزی می شود.
بیشتر بخوانید: عوارض زگیل تناسلی در زنان
کیست اندومتریوز
در زنان مبتلا به بیماری آندومتریوز، بافت داخلی رحم، خارج از رحم مثل روی تخمدان ها رشد می کند. این بافت در طی چرخه قاعدگی دچار خونریزی می شود و منجر به تشکیل کیست هایی پر از خون قهوه ای رنگ خواهد شد که به آنها اندومتریوما یا کیست شکلاتی گفته می شود. بهتر است بدانید این کیست ها با درد لگنی، قاعدگی های دردناک و ناباروری همراه هستند.
کیست درموئید
کیست های درموئید از سلول های جنینی منشا می گیرند و حاوی انواع بافت های بدن مانند مو، چربی، دندان یا استخوان می باشند. این کیست ها خوش خیم هستند و اغلب در زنان جوان مشاهده می شوند. اگرچه اغلب بدون علائم بوده اما در صورت بزرگ شدن یا پیچ خوردگی علائم شدیدی ایجاد می کنند که نیاز به جراحی دارند.
کیست سیست آدنوما
این کیست ها از سلول های سطح خارجی تخمدان تشکیل می شوند و با مایع شفاف یا مخاطی پر می شوند. کیست های سیست آدنوما بسیار بزرگ می شوند و در صورت عدم درمان باعث درد و فشار به اندام های اطراف می شوند.
کیست های عملکردی یا فانکشنال (Functional)
کیست های عملکردی بخشی از چرخه طبیعی تخمدان در تولید تخمک هستند و شامل کیست های فولیکولی و کیست های جسم زرد می باشند. این کیست ها خود به خود و بدون مداخله پزشکی برطرف می شوند و معمولا بی ضرر هستند و در بسیاری از زنان در سن باروری رخ می دهند.
کیست های پاتولوژیک
این دسته شامل کیست هایی بوده که به دلیل رشد غیرطبیعی سلول ها ایجاد می شوند و برخلاف کیست های عملکردی، جزئی از چرخه طبیعی تخمدان نیستند. این کیست ها علائمی مانند درد، اختلال در قاعدگی یا ناباروری ایجاد می کنند و در برخی موارد نیاز به جراحی دارند.
بیشتر بخوانید: بیماری های رحم چیست؟
کیست لوتئال
اصطلاح کیست لوتئال گاهی به جای کیست کورپوس لوتئوم به کار می رود اما به طور خاص به کیست هایی اشاره دارد که در نتیجه فعالیت بیش از حد جسم زرد و تجمع مایع یا خون در آن ایجاد می شوند. این کیست ها با نوسانات هورمونی مرتبط هستند و بیشتر در زنانی دیده می شوند که داروهای محرک تخمک گذاری مصرف می کنند.
کیست هموراژیک
این نوع کیست زمانی ایجاد می شود که یکی از کیست های تخمدان دچار خونریزی داخلی شود. کیست های هموراژیک با درد ناگهانی و شدید در ناحیه لگن همراه می باشند و در برخی موارد خون به داخل شکم نشت می کند. در اغلب موارد این کیست ها خود به خود جذب می شوند اما در صورت بروز درد شدید یا خونریزی باید بررسی فوری توسط بهترین جراح زنان در فرمانیه تهران انجام شود.
عوارض کیست تخمدان
کیست تخمدان اگرچه در بسیاری از موارد بی ضرر و موقتی می باشد اما در برخی شرایط با عوارض جدی همراه است که نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارد. شدت این عوارض به نوع کیست، اندازه آن و واکنش بدن بستگی دارد. آگاهی از این عوارض به تشخیص زودهنگام و پیشگیری از پیامدهای خطرناک کمک می کند. به طور کلی عوارض این بیماری به شرح زیر است:
- پارگی کیست
- درد مزمن لگنی
- خونریزی داخلی
- درد شدید و ناگهانی شکم
- شوک ناشی از خونریزی
- اختلال در تخمک گذاری
- کاهش باروری یا ناباروری
- فشار به مثانه و تکرر ادرار
- بی نظمی یا تاخیر در قاعدگی
- نکروز (مرگ بافتی) تخمدان
- پیچ خوردگی تخمدان (تورشن)
- یبوست و احساس سنگینی شک
- قاعدگی های شدید یا طولانی مدت
روشهای پیشگیری از کیست تخمدان
ابتدا بهتر است بدانید پیشگیری کامل از ایجاد کیست تخمدان همیشه ممکن نیست. کیست های عملکردی که بخشی طبیعی از چرخه قاعدگی هستند اما با رعایت برخی روش ها و سبک زندگی سالم میتوان احتمال بروز کیست ها را کاهش داد یا از عوارض آنها پیشگیری کرد.
- بیماری هایی مانند آندومتریوز یا PCOS باید به درستی تشخیص و درمان می شوند زیرا که این بیماری ها مستعد ایجاد کیست هستند.
- استفاده از قرص های ضدبارداری خوراکی تحت نظر پزشک تخمک گذاری را متوقف کرده و از ایجاد کیست های عملکردی جلوگیری می کند.
- معاینات دوره ای توسط متخصص زنان و انجام سونوگرافی در صورت نیاز به تشخیص زودهنگام کیست ها کمک کرده و مانع پیشرفت یا عوارض می شود.
- استفاده بی رویه از داروهای هورمونی مانند داروهای تحریک تخمک گذاری بدون تجویز پزشک تعادل هورمونی را برهم می زند و خطر ایجاد کیست را افزایش می دهد.
- استرس مزمن در تعادل هورمونی بدن اختلال ایجاد می کند، به همین دلیل استفاده از روش هایی مانند یوگا، مدیتیشن، ورزش منظم و خواب کافی به تنظیم بهتر هورمون ها کمک می کند.
- مصرف غذاهای سرشار از فیبر، میوه ها، سبزیجات، غلات کامل، کاهش مصرف قند و چربی های اشباع و پرهیز از غذاهای فرآوری شده به تعادل هورمونی کمک کرده و خطر کیست ها را کاهش می دهد.
- چاقی باعث افزایش سطح استروژن و مقاومت به انسولین می شود که هر دو از عوامل موثر در بروز سندرم تخمدان پلی کیستیک هستند. با رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی منظم میتوان وزن را کنترل کرد و احتمال کیست را کاهش داد.
بیشتر بخوانید: جراحی لاپاراسکوپی زنان
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، کیست های تخمدان اگرچه در بسیاری از زنان رایج و اغلب بی خطر هستند اما نباید این عارضه نادیده گرفته شود. برخی از این کیست ها باعث بروز علائم آزاردهنده یا حتی عوارض جدی مانند درد شدید، خونریزی داخلی، ناباروری یا خطرات اورژانسی می شوند. تشخیص به موقع، پیگیری منظم و درمان مناسب نقش بسزایی در حفظ سلامت باروری و پیشگیری از عوارض احتمالی دارد. در این مسیر، بهره گیری از دانش و تجربه پزشکان متعهد و متخصص بسیار موثر است. دکتر شهلا نوری، با تخصص در زمینه بیماری های زنان و تخمدان یکی از پزشکان باتجربه ای بوده که با رویکرد علمی و دلسوزانه در تشخیص و درمان کیست های تخمدان نقش مؤثری ایفا می کند.
